LCA'da nakliye (A4) hesabı: tkm, yük faktörü ve boş dönüş

A4 modülü, bitmiş ürünün fabrika kapısından kullanılacağı şantiyeye taşınmasıdır ve emisyonu üç sayının çarpımıyla hesaplanır: taşınan kütle (ton), mesafe (km) ve araç tipine ait ton-kilometre başına emisyon faktörü (kg CO₂e/tkm). Ağır ve kısa mesafeli ürünlerde A4 toplamın küçük bir payıdır; agrega, prekast veya ithal ürünlerde ise A1–A3'e yaklaşabilir, hatta geçebilir. Hesabın kendisi basittir, ama dört karar sonucu birkaç kat değiştirir: hangi araç sınıfı, hangi doluluk oranı, boş dönüş sayılıyor mu ve ürün kütleyle mi hacimle mi sınırlı. EN 15804 bu kararların her birini A4 senaryo tablosunda beyan ettirir; bu yazı o tabloyu doğru doldurmak için gereken hesabı anlatır.

A2 ile A4 farkı: üreticinin kontrolü nerede biter?

A2, hammaddelerin tedarikçiden fabrikaya taşınmasıdır ve ürün aşamasının (A1–A3) içindedir: mesafeler ve araçlar üreticinin satın alma kayıtlarından bilinir, bu yüzden gerçek veriyle hesaplanır. A4 ise fabrikadan sonrasıdır; ürün kime, nereye satılacağı EPD hazırlanırken bilinmez. Bu yüzden A4 bir 'senaryo'dur: üretici tipik teslimat profilini beyan eder, bina LCA'sı yapan taraf bunu projenin gerçek mesafesiyle değiştirir. İki modülü karıştırmanın iki sonucu olur — A2'yi senaryo gibi tahmin etmek A1–A3'ün veri kalitesini düşürür; A4'ü sabit gerçek gibi sunmak ise ürünün her projede aynı mesafeden geldiğini varsayar, ki doğru değildir.

tkm mantığı: kütle × mesafe

Bir ton-kilometre, bir ton yükün bir kilometre taşınmasıdır. 24 tonluk bir yükün 200 km taşınması 4.800 tkm'dir; emisyon, bu sayının araç tipine ait faktörle çarpımıdır. Faktör, aracın kilometre başına yakıt tüketimini ortalama doluluğa bölerek ton başına indirger; ecoinvent gibi veri tabanlarında ayrıca aracın üretimi, bakımı ve yol altyapısının payı da faktörün içindedir. Bu yüzden 'dizel × yakıt faktörü' ile elle yapılan hesap, ecoinvent tkm faktöründen genellikle yüzde 10–20 daha düşük çıkar; ikisi farklı sistem sınırıdır, karıştırılmaz. Kütle her zaman brüt taşınan kütledir: ürün artı palet ve ambalaj. Bir ton yalıtım levhası paletiyle 1,05 ton olabilir; küçük fark, ama beyan tutarlılığı için yazılır.

Araç sınıfı ve emisyon standardı seçimi

ecoinvent yük taşımacılığı aktivitelerini brüt araç ağırlığına göre sınıflandırır: 3,5–7,5 t, 7,5–16 t, 16–32 t ve 32 t üzeri kamyonlar; her biri EURO3'ten EURO6'ya emisyon normuyla ayrılır. Ton-kilometre başına emisyon araç büyüdükçe düşer, çünkü yakıt tüketimi yükle orantılı artmaz. Büyüklük sırası olarak, ecoinvent 3.12 türü veride 32 t üzeri çekici yaklaşık 0,08–0,10, 16–32 t kamyon 0,12–0,17, 7,5–16 t kamyon 0,20–0,30 ve 3,5 t altı hafif ticari araç 0,8'in üzerinde kg CO₂e/tkm taşır. Demiryolu ve iç suyolu 0,03–0,05, konteyner gemisi 0,01–0,02 civarındadır; hava kargosu ise kara taşımacılığının onlarca katıdır. Bu aralıklar yakıt karışımına, filo yaşına ve veri tabanı sürümüne göre kayar; kesin değer seçilen aktivitenin kendisinden okunur. Euro normu CO₂'yi az, NOx ve partikülü çok etkiler — GWP için sınıf seçimi normdan daha belirleyicidir. Türkiye teslimatları için RER veya RoW coğrafyası kullanılır ve filo profili raporda not edilir.

Yük faktörü ve boş dönüş

Bir tkm faktörü, veri setinin varsaydığı ortalama doluluğa göre türetilmiştir ve bu ortalama, filo istatistiklerinden gelen boş dönüş seferlerini zaten içerir. Yani genel bir dağıtım ağıyla taşınan ürün için faktör olduğu gibi kullanılır. Durum, ürünün tam yüklü özel bir kamyonla gidip boş döndüğü teslimatlarda değişir: gidiş dolu, dönüş sıfır yük — ortalama doluluk yüzde 50'ye iner ve ton başına emisyon buna göre büyür. EN 15804, kapasite kullanımının 'boş dönüş dahil' beyan edilmesini bu yüzden ister. Pratik yaklaşım, faktörü veri setinin doluluğu ile gerçek doluluğun oranıyla ölçeklemektir; bu bir yaklaşıklıktır, çünkü yakıt tüketiminin bir kısmı yükten bağımsızdır ve boş kamyon da yakıt yakar. Yarı dolu bir kamyonla taşınan ürünün tkm başına emisyonu, dolu kamyona göre yaklaşık iki kat değil, bir buçuk ile iki kat arasındadır.

Hacim sınırlı ürünler: yalıtımın A4 tuzağı

tkm faktörleri kütle bazlıdır ve kamyonun tonaj kapasitesinin kullanıldığını varsayar. Hafif ürünlerde kamyon tonajından çok önce hacminden dolar: 90 m³'lük bir dorse 20 kg/m³ yoğunluklu EPS'den 1,8 ton taşır, oysa tonaj kapasitesi 24 ton civarındadır. Aynı yakıt on kat daha az kütleye bölünür; ton başına emisyon on kata varan ölçüde artar. EN 15804 bunun için 'hacim kapasite kullanım faktörü' ve 'yığın yoğunluğu' parametrelerini beyan ettirir. Doğru hesap, kütle yerine hacme dayalı bir doluluk oranı kurmaktır: taşınan hacim / dorse hacmi. Bu düzeltme yapılmayan bir yalıtım EPD'sinde A4, gerçeğin küçük bir kesridir ve bina LCA'sında düşük yoğunluklu ürünleri sistematik olarak kayırır.

EN 15804'te A4 senaryo tablosu

EN 15804+A2, A4 beyan ediliyorsa senaryonun bina LCA'sında yeniden hesaplanabilecek kadar açık olmasını ister. Tablo, şu parametreleri içerir:

• Araç tipi ve yakıt: örneğin 16–32 t kamyon, dizel, EURO6; birden çok etap varsa (fabrika → depo → şantiye) her etap ayrı satır
• Mesafe: tipik teslimat mesafesi; tercihen son bir yılın satış kayıtlarından ağırlıklı ortalama
• Kapasite kullanımı: kütle bazlı doluluk yüzdesi, boş dönüş dahil olup olmadığı açıkça yazılır
• Taşınan ürünün yığın yoğunluğu (kg/m³): hacim sınırlı olup olmadığını okuyucunun görmesi için
• Hacim kapasite kullanım faktörü: 1 = kütle sınırlı; hacim sınırlı ürünlerde 1'den küçük ve gerekçesi yazılır
• Sonuç: beyan birimi başına A4 emisyonu, tüm göstergeler için ayrı sütun

Sayısal örnek ve duyarlılık

Bir ton prekast beton eleman, 300 km, 16–32 t EURO6 kamyon, yaklaşık 0,12 kg CO₂e/tkm: 1 t × 300 km × 0,12 = 36 kg CO₂e. Elemanın A1–A3'ü 120 kg CO₂e/t civarındaysa A4, ürün aşamasının yüzde 30'udur — göz ardı edilemez. Aynı hesap agrega için: A1–A3 tipik olarak 3–8 kg CO₂e/t; 50 km'lik ocak-şantiye mesafesi 50 × 0,12 = 6 kg CO₂e/t verir ve A4, A1–A3'e eşitlenir. Mesafe belirsizse üç senaryo çalıştırılır — 100, 300 ve 800 km — ve sonuçlar yan yana raporlanır; 800 km'de prekast elemanın A4'ü 96 kg CO₂e/t olur ve toplam ürün aşamasına yaklaşır. Bu duyarlılık, 'yerel ürün mü, ithal ürün mü' sorusunun cevabını sayısal olarak verir: hafif ve yüksek karbonlu bir üründe mesafe önemsizdir, ağır ve düşük karbonlu bir üründe mesafe kararı belirler.