CBAM ve çelik: EAF avantajı, hurda oranı ve precursor zinciri

Hacim olarak bakıldığında CBAM’ın en büyük kalemi çeliktir ve Türkiye, AB’ye en çok çelik ihraç eden ülkelerden biridir. Bu iki gerçek, CBAM’ı Türkiye çelik sektörü için soyut bir düzenleme olmaktan çıkarıp doğrudan bir fiyat kalemi hâline getirir. İyi haber şu ki, Türkiye’nin üretim yapısı bu düzenlemede avantajlıdır.

İki rota, iki farklı emisyon profili

Çelik üretiminde iki ana rota vardır. Entegre rota (BF-BOF), demir cevherini yüksek fırında kok kömürüyle indirger; karbon hem enerji hem indirgeyici olarak kullanıldığı için emisyon prosesin kimyasına gömülüdür. Elektrik ark ocağı rotası (EAF) ise hurdayı elektrikle eritir; emisyonun büyük kısmı kullanılan elektriğin kaynağından gelir.

Aradaki fark küçük değildir. Entegre rota tipik olarak ton ham çelik başına 1,8–2,3 ton CO₂e bandındadır. Yüksek hurda oranlı bir EAF tesisi, şebeke elektriğiyle çalışsa bile 0,4–0,8 ton CO₂e bandına iner. Yenilenebilir elektrikle beslendiğinde bu değer daha da düşer. CBAM sertifika maliyeti doğrudan bu farkla orantılıdır.

Türkiye’nin yapısal avantajı

Türkiye çelik üretiminin baskın kısmı EAF rotasıyla, ağırlıklı olarak ithal hurdadan yapılır. Uzun yıllar bu yapı, hurda fiyatı oynaklığına maruz kalması nedeniyle bir kırılganlık olarak görüldü. CBAM ile birlikte aynı yapı, düşük gömülü emisyon anlamına geldiği için rekabet avantajına döndü.

Ama bu avantaj otomatik değildir. Avantajın fiyata dönüşmesi için gerçek tesis verisiyle beyan yapılması gerekir. Varsayılan değer kullanan bir EAF tesisi, kendi düşük emisyonunun karşılığını alamaz; entegre rota ortalamasına yakın bir değerle fiyatlandırılır. Ölçüm yapmayan verimli üretici, verimsiz üreticiyi sübvanse eder.

Hurda oranı ve emisyon ilişkisi

EAF tesislerinde şarj her zaman saf hurda değildir. Kalite gereksinimlerine göre sünger demir (DRI/HBI) veya sıvı ham demir eklenebilir. Her katkı, gömülü emisyonu yukarı çeker çünkü bu girdiler kendileri de birer precursor’dır ve kendi üretim emisyonlarını taşır. Doğal gazla üretilmiş DRI’ın emisyon yükü, kömür bazlı DRI’dan belirgin biçimde düşüktür.

• Hurda payı arttıkça ton başına gömülü emisyon düşer — doğrusala yakın bir ilişki
• DRI/HBI katkısı, üretim yakıtına göre emisyonu belirgin biçimde değiştirir
• Elektrik emisyon faktörü, yüksek hurdalı şarjda toplam emisyonun belirleyicisidir
• Alaşım elementleri düşük kütlededir ama bazıları yüksek spesifik emisyonlu precursor’dır
• Fırın verimliliği ve şarj sıcaklığı, kWh/ton üzerinden doğrudan emisyona yansır

Precursor zinciri: kütük, slab, rulo

Çelik, CBAM’ın precursor mantığının en net görüldüğü sektördür. Kütük veya slab üreten tesisin gömülü emisyonu, o yarı mamulü satın alıp haddeleyen tesise taşınır. Haddehane kendi enerji tüketimini ekler ve nihai ürünün gömülü emisyonu ortaya çıkar. Zincirde tek bir halkanın veri vermemesi, tüm zinciri varsayılan değere düşürür.

Bu, dikey entegre olmayan haddeciler için ciddi bir tedarik riski yaratır. Yarı mamul alımında artık yalnızca fiyat ve kalite değil, tedarikçinin doğrulanmış emisyon verisi sunup sunamadığı da bir seçim kriteridir. Uygulamada bu, tedarikçi ön yeterlilik formlarına yeni bir bölüm eklemek demektir.