CAPEX/OPEX ve EN 15804 modülleri: maliyetin iki ekseni + €/t CO2e marjinal azaltım maliyeti

Klasik muhasebe maliyeti CAPEX ve OPEX olarak ikiye ayırır; yaşam döngüsü düşüncesi ise maliyeti aşamalara (A1-A3'ten D'ye) dağıtır. İkisi de tek başına eksiktir: CAPEX/OPEX ayrımı zamanlamayı söyler ama yaşam döngüsündeki yeri söylemez; modül ayrımı yeri söyler ama finansal doğayı söylemez. clca'nın LCC modülü her maliyet kalemini iki eksende birden sınıflandırır — ve bu çift eksen, maliyet ile karbonun aynı tabloda konuşabilmesinin ön koşuludur.

Eksen 1: EN 15804 modülü — Eksen 2: maliyet doğası

Birinci eksen EN 16627'nin devraldığı EN 15804 modül yapısıdır: A1-A3, A4-A5, B1-B7, C1-C4, D. İkinci eksen maliyet doğasıdır: CAPEX (yatırım), OPEX (işletme), EoL (yaşam sonu) ve gelir (revenue). clca ikinci ekseni modülden otomatik türetir — A1-A5 kalemleri CAPEX, B1-B7 kalemleri OPEX, C1-C4 kalemleri EoL, D kalemleri gelir olarak öntanımlanır — ama kalem bazında geçersiz kılma (override) mümkündür. Örneğin B4 değişimi teknik olarak kullanım aşamasındadır ama bir yatırım kararı gibi bütçelenir; isterseniz o kalemi CAPEX olarak işaretlersiniz, modül ekseni değişmez.

• A1-A3 malzeme + üretim → CAPEX (varsayılan)
• A4-A5 nakliye + montaj → CAPEX (varsayılan)
• B2 bakım, B6 enerji, B7 su → OPEX
• B4 değişim → OPEX varsayılan; kalem bazında CAPEX'e çevrilebilir
• C1-C4 söküm, taşıma, işleme, bertaraf → EoL
• D geri kazanım değeri → gelir; toplama asla mahsup edilmez

Değişim takvimi ve doğrusal kalıntı değer

Değişim sayısı servis ömründen otomatik türetilir: N = ceil(T/SL) − 1. Her değişim, gerçekleştiği yılın sonunda iskonto edilir; dönem sonunda kullanılmamış ömür doğrusal kalıntı değer olarak geri yazılır. Bu ikili, kısa ömürlü ucuz ürün ile uzun ömürlü pahalı ürün karşılaştırmasını dürüst hâle getirir — LCC'de en sık manipüle edilen nokta tam burasıdır.

Marjinal azaltım maliyeti — €/t CO2e

İki senaryonuz varsa (örneğin standart beton vs %30 öğütülmüş cüruflu beton), MAC şöyle hesaplanır: MAC = ΔNPC / ΔGWP — yani ek maliyetin, kaçınılan ton CO₂eq başına bölümü. Pozitif MAC "bu karbonu azaltmak size ton başına şu kadar €'ya mal olur" demektir; negatif MAC ise kazan-kazan durumudur: senaryo hem daha ucuz hem daha düşük karbonlu. clca kazan-kazan durumlarını otomatik tespit eder ve ayrıca işaretler, çünkü negatif MAC değerinin sayısal büyüklüğü tek başına sıralama için yanıltıcıdır.

Maliyet-karbon kadran grafiği

Kadran grafiği, her senaryoyu ΔNPC (x ekseni) ve ΔGWP (y ekseni) düzlemine yerleştirir. Sol alt kadran (daha ucuz, daha az karbon) kazan-kazan bölgesidir; sağ üst kadran (daha pahalı, daha çok karbon) hiçbir gerekçeyle savunulamaz. Asıl karar alanı sağ alt kadrandır: daha pahalı ama daha düşük karbonlu — burada MAC değeri, iç karbon fiyatınızla kıyaslanarak karar verilir. Şirketinizin iç karbon fiyatı 100 €/t ise, MAC'i 60 €/t olan senaryo rasyoneldir; 250 €/t olan değildir.

Tek yönlü duyarlılık: tornado ve eşik değerleri

LCC sonucu birkaç parametreye aşırı duyarlıdır. clca'nın tornado analizi iskonto oranı, referans servis ömrü (RSL), enerji fiyat artış oranı ve en büyük maliyet kalemlerini tek tek oynatır ve NPC'ye etkisini çubuk uzunluğu olarak gösterir. Her sürücü için eşik değeri (switching value) de hesaplanır: "iskonto oranı %6,2'nin üzerine çıkarsa senaryo B, senaryo A'dan pahalı hâle gelir" gibi. Eşik değeri, hangi varsayımın kararınızı gerçekten taşıdığını gösteren en yalın araçtır.